Peturun Bejie
Bejie ke nangga hari patah titi jamban penjuang >> Nisie bejulok bunga besi enda semaia makai tulang >> Antu Berembayan Bulu Niti Berang >> Telichai, Telichu enggau Ragam.
Nyadi Bejie tu nurun ka asal kitai Iban, bansa antu gerasi enggau orang Panggau-Gellong.
- Telichu – Tuai Antu
- Telichai – Tuai Kitai
- Ragam (f) – Indai Manang Jarai
Telichu tu bebali nyadi antu gerasi leboh ke ngasu enggau menyadi iya Telichai. Sabedau iya bebali nyadi antu gerasi, iya ngajar anak menyadi iya, Manang Jarai, nunu kulit kayu lukai dikena muru antu gerasi leboh malam bulan pernama enggau leboh ari kudi, beguntur, bekilat serta ujan lebat.
Ragam tu indu kitai Iban ketarubah iya nemu ngena enselup ngerendam benang awak ka bechura mirah dikena nenun kain. Ragam beranak ka Manang Jarai.
Telichai bebini ngambi Endu Dara Sia Bunsu Kamba, ke berumah dilempa maram samadang, ke ngembuan tajau rusa ke bebuah bukir ngena neladan bingka buah senggang ke lalu nurun ka asal tajau. Seduai iya beranak ka :
- Gila Gundi (Si Gundi) – Apai Keling, Orang Panggau Libau
- Retak Daai – Apai Sarapoh
- Lalak Pala – Apai Bujang Sakunding Mupong
- Brenai Sugi – Apai Kumpai Brenai Rarat Beranatong
- Kurong Mayang
- Bui Nasi
- Belangkat – Apai Remias (bini Pateh Ambau).
Nyadi Si Gundi tu bejulok “Sepit Api Ke Bejari Ragang-Ragang, Pengetis Ka Simbong Terabang, Ke Bejalai Melit Tisau Langit Besabong Gelang”’. Dalam leka main bukai, iya mega disebut orang baka tu; ‘”Bujang Kelemayang Panas, Tandok Kijang Berindas, Gemuring Gading Taing-Taing Bepelimping Pala Patong, Chang Chelawang, Gila Gundi Sepit Api ke Bejari Ragang-Ragang, Bujang Sampang (or Sampak) Gading Tandok Kijang Kuning”’. Iya tu anak tuai ka sida tujoh iko diri menyadi.
Si Gundi bebini nguai ka indu orang Panggau Libau ke benama Laing “Dayang Be-mas, Beredai enggai tuai, Bereda berambau dara, Lemba limbong bulan begantung, Lemba lembi bulan pegari” lalu beranak ka:
- Keling “Manok Biring Sempidan Arang, Keling Ajee Ke Berani Tau Serang” tauka “Keling Aji, pemaioh bini banyak rambang; Kiai Anyai, penyambut sakai pemanggai lintang; Keling Aji berani ati, tau serang; Gerasi nading, bujang berani kempang”,
- Endu Rikok Papan Pelangka (tauka “Kelinding Tambak Aping, Endu Suloh Bintang Betating, Endu Rikok Papan Berengong, Endu Rioh Bunsu Keling”).
- Endu Sipantang Mayang Mara.
Si Gundi ke bebini indu orang Panggau benama Laing lalu nguai nampil orang Panggau-Gellong ninggal ka menyadi iya ke bukai. Iya lalu idup begulai enggau kaban ipar iya ke endang asal orang Panggau enggau Gellong. Laban iya ka endang mutus berani serta lurus ati enggau kaban mentua iya, dia iya nyau mansang dikerindu ka bala ipar iya ke bukai baka sida Ensing Gima, Si Ganti seduai Beddang. Ari sukong sida Ipar iya tu tadi, iya pan lalu didirika sida nyadi tuai orang Panggau. Kategal nya, Ipar iya ke benama Apai Sabit Bekait seduai Apai Ribai lalu enda lantang ati ngagai Si Gundi laban seduai iya endang tiris pantis orang Panggau serta patut nyadi tuai orang Panggau Libau. Barengkah ari nya tadi, sida lalu belaya diri sabilik ti ngujong ka Apai Sabit Bekait nyerang rumah sida Si Gundi. Leboh serang tu, Si Gundi seduai Ensing Gima sama parai ngetan ka rumah diri. Sida bukai lalu ditangkap Apai Sabit Bekait magang lalu dibai iya lari ka langit takut ka Keling seduai Laja datai malas pemarai apai seduai. Sida Keling, Laja, Bungai Nuing enggau Pungga endang udah pegi balelang ngagai menoa bukai maia tu. Apai Ribai mega mai bala iya pindah lari ka tasik besai. Tampil serta peturun Si Gundi enggau orang Panggau-Gellong baka tu:
- Si Gundi x Laing (f) = Keling (Manok Biring Sempidan Arang, Keling Ajee Berani Tau Serang), Endu Rikok Papan Pelangka (f) & Endu Sipantang Mayang (f)
- Ensing Gima x Sinja (f) = Laja (Lau Moa Penyampu Leka Balang Beraang, Laja Sigat Serangkap Panau Jarang, Laja Batek Kelandik Kaban Dayang), Endu Dara Lantan Sakumbang (f), Iyak Satikal Bidang (f)
- Si Ganti tauka Ngingit Lemai x Nawin (f) = Sempurai (Mintigerai Lancham Disimbang, Bunga Nuing Manok Biring Disabong Mali Lenyang), Endu Perunu Tating Sirat (f)
- Beddang x Sinjong (f) = Tutong (Ulop Demong, Bujang Lemadu Gendang), Indai Mendong (f), Rembuyan Tali Ripang, Kelinah Indai Abang (f), Jawai Ensengai Dayang Kumang (f)
- Apai Sabit Bekait, Anchong Selong Belit tu tuai ka sida Indai Keling diri menyadi. Iya ngelari ka diri ke langit udah bekau ke belaya serta munoh Si Gundi seduai Ensing Gima di Lembang Muang. Nya kabuah iya disebut dalam leka main baka tu; Apai Sabit Bekait, Anchong Selong Belit, Nya orang mangkang Sungai Langit Mit, Bekuta rapit baka tambit pintu belulang, Orang mangkang langit redam, Baka kangan dasu sapuntang. Iya nguta diri di langit takut ka sida Keling seduai Laja datai malas pemati apai iya. Nya kabuah maioh cherita Iban nusoi sida Keling ngayau ngagai sida Apai Sabit Bekait di langit.
- Apai Ribai tu menyadi biak sida Indai Keling menyadi. Sida pindah ka tasik besai ngagai menoa ke dikumbai Jambai Sentebai, Di tasik besai Ledong Linang. Pendai sida di keresik anik, Anti sugu mekang, Menoa batu intan endor orang ngemeran ka ringgit wang baru. Sida pindah ka tasik besai udah bekau laya Keling seduai anak Ribai ke benama Selanjat Hari kategal barebut deka jadi enggau Kumang. Kumang besemaia jadi enggau sapa-sapa orang ke ulih ngalepas ka apai iya ke benama Beddang ari tangkap sida Apai Sabit Bekait di langit. Keling lalu mai bala iya ngayau ka langit lalu mai Beddang pulai ka Gellong.
Udah parai Si Gundi seduai Ensing Gima di serang sida ipar iya Apai Sabit Bekait, orang Panggau enggau Orang Gellong lalu pindah nitih ka sida Apai Sabit Bekait ka langit. Ari perang tu, nama Keling lalu nyadi pegari berani, tau ngayau, tau mulau, tau serang, tau mandang nyadi tuai orang Panggau Libau nganti apai iya.
Retak Daai bebini ngambi Kelitak Darah Menyadi lalu beranak ka Sarapoh. Tusut sida bakatu :
Sarapoh x Reminda = (Chundau, Bada, Sempaok), Sampar & Remie (f) x Rukok = Menggin (Ming) x Dara Tinchin Temaga (f) = Sera Gunting x Seri Ngiang = Sera Kempat x Ranjau (f) = Ridoh (f) x Bada = Gupi (f) x Grasi “Belang Pinggang” = Geraman or Ensoh (m) x Tebari (f) = Beragai (f) x Chundau = Beti “Brauh Ngumbang” x Duri (f) = Talak x Pandak (f) = Badas (f) x Girik = Blaki I x Buang (f) = Penyut x Endia (f) = Landan (f), Jering (f), Empiang (f), Sudan (f) x Salang I = Blaki II x Beremas (f) = Tur “Bayang”, Lada (f) & Ugap x Nisi (f) = Salang II x Nati (f) = Lintu (f), Limping x Tambong (f) = Bali, Uja x Sree (f) = Salang III, Sambun (f), Nyanggau x Gindu (f) = Indoo (f) x Attat = Benedict Sandin, Lenti (f), Gerinching (f) & L.F. Mawar x Roselyne Petri = Gregory Nyanggau (Author)
Nyadi Lalak Pala “Baka Ditasau, Bungkok Belakang Pemaring Jantau, Kaki Chungkir Pengirau Danau”, beranak ka Bujang Sekunding Mupong ke bebini ngambi Dayang Kumbang lalu beranak ka Endawie seduai Ratih “Meretih Langgong Kumpang”. Ratih ke dulu diau di Batang Kumpang beranak ka Jenua ke berimba Langgong Kenyandang. Jenua lalu beranak ka Sagan-Agan Sabulan Tuang-Tuang, Temengoh, Landoh enggau Ugam. Sagan-Agan nurun ka sida Bantin “Ijau Lelayang” enggau iban di Batang Ai lalu Temengoh nurun bala Iban di Batang Saribas.
Nyadi Bernai Sugi ‘Puchung Wa Genali, Bunsu Beriak Bujang Sapuncha Benang’, beranak ka Kumpai ‘Brenai Rarat Beranatong, Rumput Beranyut Ngaki Wong’ ke belaki diambi Tedong Karong Chenaga Umbang lalu beranak ka Endu Dara Tali Bunga ke belaki diambi Laja Menila Rangkang lalu beranak ka Seri Ngiang. Seri Ngiang belaki ngambi Sera Gunting anak Menggin seduai Endu Dara Tinchin Temaga.
Kurong Mayang: (No research done yet)
Nyadi Bui Nasi tu jadi enggau Putong Kempat lalu nurun ka iban dalam menoa Batang Ai enggau Saribas baka ka dibaroh tu:
Bui Nasi x Putong Kempat (f) = Guntar (f) x Linggi = Sengalang Burong Biak x Kechendai Lawai = Tinchin Temaga Biak (f) x Ketupong = Bunsu x Simpang-Impang Biak = Punggang Batang x Putong Kempat = Kumpang Seladang x Kumbang Marau = Dayang Nor x Telu Aur = Dyg. Idah, Radin Tanjong x Dayang Lungah = Pateh Ambau x Remias = (Liang, Babang, Nunong, Jubang) & Ganggong x Medana = (Jampi, Jeluie (f), Jimbat, Sendie (f) & Chiri x Sunggoh = Ganja x Laka = Tumbu (f) x Baling = Entayan (f) x Lawang = Gindau, Anting (f), Empiang (f) & Sedau x Lada = Megong, Bundong, Umah (f), Radin & Mampak x Peranda = Betia x Mandah (f) = Lemba (f) x Jubin = Riang, Ancha (f), Gadoh, Bedil & Arai (f) x Sarran = Luyoh & Ajie x Bawang = Apol x Juna = Penghulu Tembak x Empuna = Bujang, Biju.
Anting (f) x Ingkas = Takin x Empayong = Ganggong, Jerapong, Malang, Ngiok, Gira & Ngelingkong x Bidang = Impin, Telajan x Cherembang = Empana, Empayong (f) & Mambang x Jelik = Nisau & Penghulu Barau x Bata = Penghulu Embuas x Suma = Penghulu Ningkan x Madu = Penghulu Sanjan
Nyadi Baling berumah di Nanga Merudong, tebing kiba mudik Batang Ai. Diatu ka sakayu embawang iya agi idup dia ke alai iya merejok bechakap deka malas ka pemarai Bagor apai Bada ke bebini ka Layar lalu dibunoh orang Layar. Ninga apai iya kena bunoh orang Layar, anak iya Bada lalu mai Kajop, Ugap enggau Nilie ngambi pati nyawa apai iya ka Layar.
Nyadi jalai sida ka Layar, sida ngundur ka Batang Ai. Di Nanga Layar sida ngetu ba Beliu Apong ke alai sida bechakap, nyau bepandam ka buah apong ba tangkai. Kenu ko jerita tuai, ngenying baka kaban pipit terbai buah apong dipandam sida. Ari nya baru sida mudik ngagai rumah orang ke digagai sida. Leboh mandi ba pengkalan orang, sida lalu bempa ka buah engkuang. Tembu begari nya baru niki ka rumah.
Malam udah tembu makai sida deka bendar bira. Sida lalu bira di tanju, ngemira ka buah engkuang. Nyadi babi ka makai tai sida ngenying baka kerup. Nya alai orang Layar ngumbai sida bira ka batu, ke ngasoh orang takut ka sida. Orang maioh ngumbai sida gagah tulang antu.
Samalam nya sida berandau ka pati nyawa Bagor. Orang Layar ngumbai nya patut dibri pati nyawa tajau rusa nyengenda ke lalu ditambah ka enggau gerunong, guong bulan selabuan enggau salai semah sabatang ladung. Paginya, serta pati nyawa nya udah keluar sida Bada lalu mulai ka diri ngagai Batang Ai.
Belangkat tu apai Remias ke jadi enggau Pateh Ambau lalu nurun ka Iban Batang Ai enggau Saribas.
Researched & Compiled by: Gregory Nyanggau Mawar
E-mail: gnmawar@pd.jaring.my
Original source material by Professor Clifford Sather & Late Benedict Sandin, published on The Sarawak Museum Journal Vol.XLVI No.67, Dec 1994.
Terima kasih atas tusut penatai kita Iban
Unggal,
Based on oral tradition, endang very questionable. But this tradition has been recognised and accepted by academicians world over despite numerous critics. What is needed is the scientific justification as in all other cultural histories.
Highly questionable tusut tu menyadi .
tuju author,
diatu aku benung ka ngambis ka degree aku dalam engineering taja pan bakanya minat enggau utai main enggau adat kitai iban tuk endang bisi di kembuan aku ari mit kelia. terus terang aku enggau nuan, aku salah siko peturun batang ai mega tang ari segi cerita sida peturun Pateh Ambau sigi nadai kala di dinga aku kenyau aku ari mit sampai ka diatu. Jerita ti di tusoi ka ngagai aku semina apus ba setakat penatai peturun kami aja. nya alai mayuh agi utai ti enda di temu aku agi. engka nuan ulih nulung laban nuan empu bisi research utai tuk. sigi agi yang aku pecaya adalah pasal peturun kitai iban empu. aku enda pecaya bansa kitai temu wujud bakanya aja. tauka laban agi mit kitai endang sigi di influence enggau cerita Panggau tuk empu…nama utai ka di pecaya aku ianya, bansa kitai iban tuk endang sigi datai ari menua tanah besai mega. bisi link enggau bansa ti udah wujud ba peturun ti keterubah nunda ka utai ti dipadah ba Bible. Nya alai nadai kebuah suma utai tuk wujud enti nadai bisi reason tauka ulah tauka penatai ia.
arap nuan ulih nulung ari segi penerang, aku empu pan bisi mega ngasai nuan benung ngiga research pasal tuk.
chris singut,
Ba pansik aku, asal kitai Iban tu endang udah lama dulu nguan menoa di pulau borneo tu. Udah nya kitai lalu ditampil bansa orang bukai ke mai agama (Buddha/Hindu) sida nyadi ka jalai pengarap bansa kitai. Ari agama nya tadi, atur pendiau kitai pan nyadi lebih menyana agi ari ke dulu. Kitai nyau nemu bumai betaun, nyembah petara, nemu ngamboh, nemu jalai berubat, nemu bedagang, nemu ngumpul reta, nemu begaga ka utai bukai dikena kitai ngidup ka diri. Kitai mega nemu ngadu ka adat ti dikena ngempong diri bansa. Enti enda pia, kitai tu agi siga pendiau ngidup ka diri sabelah kampong puang (hunter/gatherer). Nyadi penatai orang ke nampil bansa kitai tu endang datai ari menoa ngelingi pulau borneo tu, baka ari Pulau Jawa, Sumatra, Indo-China (South Vietnam, Cambodia), Tanah Besai Semananjung Malaysia, enggau Philippines. Kabuah sida pindah ngagai menoa kitai tu laban menoa kitai ditu “safe heaven” ka bansa sida bebanding enggau menoa asal diri empu ke selalu charut belaya enggau pangan diri, barebut ka kuasa politik, barebut ka menoa endor bumai – laban mensia udah kelalu maioh di menoa bukai, lalu pulau Borneo tu agi puang.
dear uncle,
aku nadai nemu tusut diri aku semina nemu tusut ari aki aku empu.Aki aku late Liben kato(Mp Betong) dulu sebedau Yb Douglas Uggah.Bisi mega indai aku mada ke kami bisi kena peturun Beti laki Duri.Rumah panjai kami di Tembawai Lubok kena jalai Lidong.Enti nuan bisi nemu cerita Tuai pasal peturun ari Bangat minta Uncle meri aku awak ke aku nemu batang tusut.
Tq
Amat.ko nn..aku ka meh nemu tusut ak empu,,Late Lebin kena bala aku,,aku Ucu Untai (Welter Samuel Untai).Asal rmh panjai kami suba ba Tembawai Lubuk..
Igat,
Enti tusut tu digaga ngena charta, webpage tu enda chukup besai laban tusut nya ngarembai baka jala.
Dear Uncle, aku ndai nmu kti cra kty iban..bka kmi tok nmbiak ke mya ari..enti org tuai ndai nusi,ndai kmi nmu cerita kty iban
Dear Author,
Madah ka pegaga ati laban ulih nemu tusut Bangsa kitai Iban.
ditu aku bisi tanya enti pengarang ulih tau ka bisi tusut peturun Bangsa Iban ka senang agi di peda lalu mudah di fahami, enti bisi tusut tuk bo chart tentu lebih mudah, laban rebak ka diatu enda entu nemu tusut berintai lalu jako enggau leka jako ka dalam endang tusah ka di faham.
Tusut ka deka di temu ditu, ia nya tusut dalam carta chart
tusut sida Keling nggai ia pengabis ia diatu, enti bisi.
mungkin tusut nya udah di terang bo atas, tang laban tusut rintai kelalu tusah aku ka faham, nya alai aku minta tusut carta chart.
Terima Kasih,
Igat.
Cukup gaga ati n “Bangga” aku meda info ,ritih sejarah kitai iban. Bakani aku ulih minta semua copy pasal research seduai for my reference.Tusah mai bulih rekod bakatu.
Thanks
hai.. nice to read what u have done.. i like it very much.. but honestly, i dont really understand the meaning but i love to read it.. thanks a lot for the knowledge about iban u wrote for us..thanks ya..
Thanks LIA.
Amai munyi ko nuan, agi aku biak menya endang selalu berunding ka pengamat tusut kitai Iban. Nyau udah mereti ka agi laban ke selalu ninga sida Aya BS enggau Professor C. Sather berandau, bejurai ka pasal jerita asal kitai Iban, tusut tu endang maioh pengamat laban tusut tu endang dikena kitai Iban ngingat ka “history” aki ini kitai kelia. Nyadi chara bukai dikena kitai ngingat ka “history” kitai kelia nya ngena jalai leka main (sampi, biau, renong, etc). Pia mega tusut tu maioh tuju (e.g. kena melah pinang, kena ngiga kaban enti leboh bejalai, kena bejurai ka sapa tau bempu buah, tanah, tembawai lama, menoa, reta tengkira, etc). Tusut tu mega dikena kitai ngerintai ka pengawa enggau pendiau tuai-tuai kitai Iban kelia. Semua menoa enggau macham2 utai ti dipansa sida iya (landmark) nyadi ka “proof” ka tusoi sida nya endang amat serta betul. Ari nya kitai nemu penatai diri empu enggau semua reta tengkira lama ke dikembuan kitai turun menurun.
Nyadi ba sanentang pengamat tusut tu, iya bepanggai ka pengingat siko-siko orang ke tau betusut. Sida endang nyidi pemindah tauka pejalai orang ke tuai dulu kelia. Enti tusut nya nyau makin dalam, tusoi sida iya nyau nyadi “myth”, laban nadai chara bukai nusoi penatai kitai Iban ke dalam agi ari nya. Baka dalam bible, kelimpah ari “recorded history” ditulis dalam bible, penatai kitai mensia tu ari Petara magang (b’cos we cannot explain anything further than that). Baka nya mega penatai adat enggau pengarap kitai Iban ke dititih kitai kenyau ari maia Sera Gunting menya. Tusun adat enggau jalai pengarap kitai Iban datai ari “Petara” magang, ukai utai ke sengapa pia di gaga aki-ini kitai kelia dikena sida ngelikun ka pendiau diri. (refer my articles pasal Origin of Adat Iban).
Tusut Pateh Ambau ari Bui Nasi tu endang bisi bebalut laban tu pengingat kaban kita ari Batang Ai. Tang ditu dipegulai ka aku enggau tusut Kitai Saribas/Skrang. Nitih ka sida ari Batang Ai, Pateh Ambau tu bisi anak dudi (Liang, Babang & Ganggong) ke lalu nurun ka tuai2 Batang Ai. Nyadi Pateh Irie tu lalu nurun ka tuai2 Saribas/Skrang. Enti nuan bisi detail agi pasal jerita tu, tau nuan meri aku.
Nitih ka udah dipansik aku, penatai Pateh Ambau tu nitih ka batang tusut Dayang Laing & Abu Tinggang lalu nuju Pateh Gurang. Sida tu orang bedagang antara menoa Brunei & Jawa-Sumatra. Tusut ari Dayang Patri bisi betampil baru enggau turun menyadi iya Pateh Gurang lalu nurun ka Pateh Ambau.
Tusut penatai Rentap tu nadai aku udah bisi ngiga, tang peturun iya udah digumpul aku nitih ka udah dipublished sida.
Nya aja ari aku kadiatu. Tusoi dia meh enti bisi jerita baru … kena aku nyabang ubat pandai.
GNMawar
Tabi Unggal Nyanggau,
Terima kasih ka pemanah saut ari nuan. Amat munyi ka nuan kitai ukai deka ngiga ni ka salah tauka ni ka betul tang arapka sama beratika penatai kitai Iban. Aku suah bekelikuh enggau sekeda anembiak, amat ka enda tusut tu. Ka aku madahka sida,enti orang ka tuai nadai, baka ni ka kitai tau bisi di dunya tu. Nya alai tusut tu endang amat kelebih agi ari Beji, Patinggi Gurang, Sepatu Pejuru Buban enggau Ligam ka ngambi Riah. Kabuah aku madah pia laban menua enggau utai ka dipansa sereta penatai sida dalam leka main endang tau dikarapka kitai.
Nyelepak mimit ba tusut nuan nuju pateh Ambau, bisi bebalut. Ari Abu Tinggang x Dayang Laing enggau ari Bui Nasi tak sama rembus ngagai Pateh Ambau. Enggi niang Sandin, Pateh Ambau bepun ari Merom Panggai. Ditu Merom Panggai ari Dayang Patri menyadi Pateh Gurang.
Ba senentang tusut Batang Ai enggau Skrang, aku enda tentu nemu, ukai nya tegal penyarut kini, tang nyangka endang betusut kurang dikemeranka sida (minta ampun). Enda ibuh ga orang bukai, Raja Berani baka Rentap ‘Sadok” pan mabu amat tusut ka ditemu, semina ari Ningkan x Imbong = Rentap, nurunka Tambong x Layang, ngiru Subang x Munan (ila aku mantaika tu baru).
Kenu ka aya nuan sandin Patih tu pangkat diberi perintah Majapahit (Jawa), baka Pateh Gajah Mada. Radin mega ari Jawa
Pelaba aku kitai Iban menya endang ngachir diau di Tanah Besai Semenanjung Malaysia, Riau, Sumatera sebedau ke Kalimantan Barat lalu ke Sarawak. Enti kitai beratika mayuh bendar leka jaku, nama utai tumbuh enggau utai idup ka sebaka nama dalam jaku Laut. Tang nyangka amat laban tuai-tuai dulu enggai dipegai orang Islam nya alai sida iya ninggalka menua nya.
Nyau ngenang Minggat, peda aku ba Website Sumatera, amat bisi menua benama Panai, tang aku nadai tetemuka Nanga Saan, nitihka leka main “Minggat Apai Runai, parai di Panai, Tiban Nanga Saan’. Sungai Temiang ka alai sida Saang ‘Rumpang’ enggau Manang Bakak ngerja nyelutung mega bisi. Menua Kayung ka asal Patinggi Ngadan mega bisi. Menua ka di Kalimantan, anang disebut agi endang meruan. Enti baka munyi ka bejaku ka aku bejalai sebelah menua lama kitai Iban, kelebih agi ngagai Batang Kanyau, Emperan, Batang Mandai, Danau engau ka bukai.
Nitih ka aum tuai-tuai Iban ari setiap bengkah menua ka diatur Anthony Richard di Simanggang 1960s suba Iban tu bansa ka pemadu sebaka enggau sebansa. Tajapan nadai meruan komunikasi enggau panggan tang kitai sepemu ba jerita, ensera, leka main enggau jaku. Dini dini Iban di dunya tu ukai semina nemu jaku pangan diri tang ulih berandau.
Aku suah begiga ka palan web Iban ari Kalimantan tang nadai.
Agi rindu ga berandau, Ila nampung baru.
Nya aja, terima kasih.
Terima kasih LIA ka runding diberi nuan. Amat munyi ko nuan, tusut tuai kitai Iban maioh version, lebih2 agi sida ke ba pun penatai kitai. Tang jalai jerita sama magang.
Enti nuan study tusut tu ngena spreadsheet, dia nuan meda logical pattern turun kitai Iban. Reti nya, research sida Aya Sandin menya bisi bendar betul (taja sida ngena pengingat aja). Tang bisi ga nya salah tingkah tauka bebalut mimit, esp. ba pun pechah tusut ari bala anak Telichai (Gila Gundi, Retak Dai, etc). Bisi mega tingkah tusut enda sabaka lebih agi antara turun orang Batang Ai enggau Kitai Saribas/Skrang. Kabuah pia, nitih ka research aku, laban tusut orang Batang Ai maioh tasal laban ke selalu charut enggau diri sama diri.
Taja pia, ba penemu ke udah di perati ka aku, asal tulin kitai Iban endang datai ari Bejie ke nurun ka sida Gila Gundi menyadi. Nyadi orang bukai, baka sida Sengalang Burong (Ex-Hindu-Majapahit Era) enggau Pateh Ambau (Ari Minangkabau) tu orang datai ke mai penemu enggau pengarap bansa sida lalu nampil bansa kitai Iban. Ari nya chara enggau atur pendiau, main asal enggau pengidup kitai Iban bisi mansang agi. Leka jako (vocabulary) kitai Iban pan maioh mega datai ari leka jako bansa Minangkabau. Gawai besai kitai Iban pan bisi bechuan ka Gawai Pengarap Hindu (e.g. Gawai Burong). Nya kebauh nama tauka pangkat kitai Iban bisi mai nama Pateh, Temenggong & Penghulu, etc. Ari Pateh Ambau, tusun pendiau enggau literature kitai bisi nyemaka orang Minangkabau (e.g. Council of elders, Farming Methodology).
Kadiatu, agi maioh “data” pasal kitai Iban deka compile aku ditu laban sayau ka semua penemu lama lenyau ngapa. Enti bisi enda sabaka penemu pasal utai tu, arap ka sida iya support penemu diri enggau ‘hypothesis’ diri empu. This should be purely academic and nothing is right or wrong. Semua penemu tauka research ditu endang patut dipansang ka anembiak rebak baru. Bisi mega “unpublished” articles digaga sida niang Aya & apai aku empu deka dipublish aku ditu. Arap ka utai tu enda “sensitive” ngagai bala bukai, laban utai ditu nya semua pengingat tuai magang
Cheers,
GNMawar
Telichai bebini ngambi Dayang Sia Bunsu Kamba, ke berumah dilempa maram samadang, ke ngembuan tajau rusa ke bebuah bukir ngena neladan bingka buah senggang ke lalu nurun ka asal tajau. Seduai iya beranak ka :
Gila Gundi (Si Gundi) – Apai Keling, Orang Panggau Libau
Retak Daai – Apai Sarapoh
Lalak Pala – Apai Bujang Sakunding Mupong
Brenai Sugi – Apai Kumpai Brenai Rarat Beranatong
Kurong Mayang
Bui Nasi
Belangkat – Apai Remias (bini Pateh Ambau).
Minta ampun, tadi kelalu beguai.
Nitihka tusut aya nuan Benedict Sandin ka suah dipeda aku ba anak Telichu semina
Gila Gundi (Si Gundi) – Apai Keling, Orang Panggau Libau
Retak Daai – Apai Sarapoh
Lalak Pala – Apai Bujang Sakunding Mupong
Brenai Sugi – Apai Kumpai Brenai Rarat Beranatong
Kurong Mayang
tang Belangkat nurun ari Berenai Sugi. Tang anang kitai ibuhka nya laban tusut, kelebih agi ba serak penatai bansa Iban endang mayuh enda sebaka, iya tau dikumbai kitai subjective laban nadai tanda ka meruan dikena ngingatka sida nya.
Aku ka nanya ukai ketegal deka besalah, tang ka bendar aku rindu sereta deka bekunsi penemu enggau nuan kelebih agi ba tusut. Ketegalka rindu ka tusut, nyau ka semua tusut niang aya nuan Sandin ka ayan ba Sarawak Muzeum Journal enggau bup ka bukai digumpu akul. Ari nya aku beratika mayuh tusut nya bebalut. Baka ari Sagan Agan kadang-kadang Ulas, bisi mega nyebut Nyawai tu ari Sagan Agan. Jenua seduai Ratih pan enda tetap tusun, sapa ka tuai agi. Baka nya mega Tusut ari Sepatu Pejuru Buban enggau ari Ligam ka ngambi Riah. Ba Patih Ambau nadai kala niang aya mantaika tusut ngenalam nya. Nya alai manah bendar, nya utai ka baru ba aku. Kelimpah ari nya mayuh mega jerita ka ditu, baru lalu apin kala dibantaika Sandin tauka penulis bukai.
Nya aja, terima kasih. Betemu baru
Letan Indai Abang @ John Braveheart. KL