PENGAP GAWAI BURONG – PART 4
Menoa Bunsu Petara.
Kejang ka ari nya,
Manggai di nanga Jawa Jingan,
Alai temuai datai bekembai kajang.
Manggai di titi kawi tebelian,
Numpu ka sukan tangga bintang.
Nya dipangkang Bunsu Petara,
Ngemata ke orang raja,
Enggau orang ke umang.
Antu ngemata ka mensia baroh remang.
Bini iya Endu Sudan,
Ditelah Sebamban Balut Sirih,
Endu lyak ke serintak sinu kasih.
Menoa Bangkong.
Lengka ka ari nya,
Nyau betumpu alan,
Enggau orang Segera Pangka Sumping,
Lekat di pating tiang kelakuyang.
Nya menoa dipangkang Ngelingkong,
Ke beberita jelai ngelambong,
Nyentok ka kebong langit ngeruang.
Kadua ball nama iya,
Endu Dara Bajik,
Belakang ngelentik,
Baka surik perabong kajang.
Nya orang mangkang ai chiru,
Baka madu minyak kepayang.
Nya orang ngemata ka rantau,
Ke nyandau rurus belamatang.
Dia lalu betugong bala,
Aki Lang Sengalang Burong,
Baka lempaong ngambong ka batang.
Lalu beserak sida baka kerupak Tungkul pisang.
Bala Sengalang Burong Mandi.
Dini alai dendam kitai nyelam
Berengkah mandi,
Dini alai gelai kitai tu wai, bebasu isi?
Nama nyin di lubok dalam genilong,
Ke bekerangan lansar matong,
Ke udah tempalong ka aku
Duyong pemandang bujang.
Nyin ba lubok dalam empat,
Ke udah ditikam ka aku ubat,
Kabul kelap pamampul butang.
Nyin ba lubok dalam lelendu,
Baroh kerangan tingkah batu,
Ke udah ditikam ka aku garu,
Lak ka tuboh kitai balu-alu
Sium pengabang.
Lalu pantap kemunting umang simbang sakali,
Nya baru nyadoh kitai betuboh belaboh mandi.
Lalu mandi nyelam Aki Lang Sengalang Burong,
Ba lubok dalam genilong,
Ke ayan kerangan lansar matong.
Jari kanan iya tegenggam ka tandok gemian ikan adong,
Lalu disua iya ngagai perinyai ambai sulu sangkong.
Ke dibai ngabang ka Batang Paku matong,
Awak ka bisi dikena kita din ila,
Muka kuta piring tepong,
Ke beranggong masak pisang.
Lalu mandi Aki Lang Menaul Nyakai,
Di lubok dalam ke bekerangan lansar landai,
Jari kanan iya tegenggam ka semilu batu kuai,
Enggau tegenggam ka tandok ikan semah sungai,
Lalu sua iya ngagai peruji ati ambai lalai.
Tu dibai kitai ngabang,
Ka Batang Paku landai,
Kena kitai muka kuta piring rendai,
Munyi api makai rebaan lama nyanggang.
Bini Sengalang Burong Mandi.
Nya baru mandi bini orang tuai,
Ba lubok ka lenok dalam tigai,
Ke ayan kerangan lansar landai.
Lalu tenchang iya kulit kepayang kirai,
Lalu unsut iya enggau belusum sabun kedai,
Ulang ka iya ari belakang mulai ka kerigai.
Udah nya sungga ka iya pala,
Nengkadah la’a bulan mingkai.
Pandi tipok iya munyi lambok Wong Mikai.
Udah nya lalu tekenyit deh kayu bangkit,
Ke bebuah apin tuai,
Meda panau Indai Kachendai.
Peda tak lalu baka ka lesi bebadi laya parai,
Deh bangkit ba tengah tembawai.
Eh, ukai nya parai deh bini orang tuai,
Peda nuan langgu iya beka-buchai,
Buah iya nyau beka-rundai,
Ngambi rambai manok menang.
Lalu mandi deh bini Aki Lang Sengalang Burong,
Ba lubok dalam genilong,
Lalu tenchang iya kulit kepayang udah di pangkong,
Unsut enggau belusum sabun gadong.
Udah nya unsut iya ari perut mulai ka punggong,
Unsut ka iya ba dada mulai ka rekong.
Pandi tipok enggi indai burong tegok,
Indah enda munyi lambok Wong Padong,
Pandi jampat enggi indai Ruai Berambat,
Indah enda munyi terachat pantap dayong.
Pandi lubah enggi indai Sempidan Tanah,
Indah enda munyi terachat
Gendang rayah kaul engkerumong.
Dia panau enggi Indai Semalau Mukau,
Nyau mandang tembawai
Ke berimbai dua bebandong.
Panau rekong bini Aki Lang Sengalang Burong,
Lalu ngenyit ka kayu bangkit,
Ke bebuah agi mit balat begupong.
Lalu mandang tembawai madang kundong,
Dinga tak munyi gerunong geri sanggang.
Bala Sengalang Burong Begari.
Nya baru gaman-gaman singkawan ridan,
Nyadoh ka tuboh bala Sengalang Burong masok ka ngepan.
Lalu belit ka sida sirat panjai,
Nyambar kerigai rusok marang.
Pasok ka simpai rangki,
Ke begamal peli-peli,
Baka kenyali nepan di rangkang.
Lalu belit ka sida labong lalong,
Baka sengkilong tedong tiang.
Lalu tangkin sida berangin pedang panjang.
Lalu saan sida genteran sangkoh tapang.
Bala Indu Besanggol.
Depor-Depor betebang mudor,
Nyadoh ka tuboh belaboh besanggol.
Sapa empu sanggol tau ditunda deh apai?
Sanggol indu orang ili
Enda tau ditunda anak wai,
Laban iya bagas rimpi tepan lita.
Sanggol indu orang Layar, anak,
Enda tau ditunda,
Kelalu tebal lapis taya.
Sanggol indu orang Rimbas, anak,
Enda tau ditunda,
Kelalu kilas enda ngena.
Eh, sapa empu sanggol tau ditunda deh apai?
Sanggol silai orang empu gawai,
Baru tau ditunda anak wai,
Baka penerebai burong puna.
Sanggol lintang orang
Ke begawai baru tau ditunda.
Baka tugang kenyali lia.
Bala Sengalang Burong Niki Ka Rumah.
Tebang petai di langgai sungai,
Nyadoh ka tuboh mupok deka bejalai.
Lalu betusun sida,
Baka daun tapang ditebang.
Lalu beserak bala Aki Lang,
Baka kerupak tungkul pisang.
Belaboh bejalai sida kelundai,
Belubah nyingkang.
Bejalai lembut sida,
Baka daun bunut udah didiang.
Gari kitai ke jai tinggal ka
Di rumah ini Jambi Alang.
Gari kitai ke basah,
Tinggal ka ba rumah Jerah Kumpang Seladang.
Lalu bejalai Aki Lang Sengalang Burong,
Dikentudi ka lantang iya,
Ke reringang benong lempong,
Datai ngabang ari gentilang remang gadong,
Datai ari jerit langit landong.
Lalu niki tangga laka Aki Lang Menaul Rimba,
Ke begamal ngena ngengkang menabong.
Lalu murus lalau kerasau buloh laung.
Tak nyau kindang-kindang Aki Lang Menaul Tuntong,
Belanjang tempuga umba bulu burong,
Ngena kelambi baju ubong,
Ke bebuah mua pemanah,
Neladan gambar jelu remaung,
Negong di padong moa lubang.
Lalu bejalai begadai-gadai,
Bala Aki Lang Menaul Nyakai,
Niti sentali jalai besai,
Sida ke datai nandai,
Ari kebong langit ngeruang.
Iya ga dikentudi ka lantang iya,
Ke reringang apin besai,
Sida ke datai mansang ngabang.
Sida ga baru datai ari jerit langit landai,
Datai ari engkeleman bulan mingkai.
Lalu niki tangga laka,
Bala Aki Lang Menaul Rimba,
Ke bisi engkeramba baka ke tau nanya,
Ngena tempenga dabong landai.
Lalu jengkau sida lalau,
Kerasau buloh kirai,
Pala diumba enggau laga bulu tajai,
Ngena kepiu baju panjai,
Baka ke deka betandai mansang nyerang.
NGALU PETARA
Ngalu Sengalang Burong
Leboh bejalai ngalu Sengalang Burong tiga kali besundang niti rumah, iya ke dulu nya orang ke nasak (miring) nyan sangkoh kena ngayang babi, udah nya ditunda-udi orang tuai siko ke belambai, minching manok kena miau Sengalang Burong.
Ari belakang iya ditunda-udi indu dua iko. Siko ke dulu minching chapak letup, siko ke nunda udi nya minching chapak piring. Bejalai ari belakang sida tu nya bala indu ke berawai, dikentudi ka bala lelaki minching tuak. Udah nya baru dikentudi ka orang ke begendang. Leboh nya lemambang ke mengap ngena leka main sida munyi tu:
Lalu angkat Keling,
Nangkap anak uting,
Ke betaring mesai kawat.
Lalu angkat Laja
Nangkap manok banda,
Ke betada ringkat empat.
Nya baru kitau-kitau kantok empelanjau,
Sengalang Burong ke datai deka dibiau.
Lalu bejalai Sengalang Burong,
Niti penjurai rumah panjang.
O, lapa tangga kitai ngelamatu singit,
Diatu tak nyau telentang gadak-gadak?
Ni enda bakanya ga ditiki,
Aki Lang Sengalang Burong,
Mai batu atak beliong kabang.
Lapa orang ke buta tau meda lalu menchelak?
Iya ga Aki Lang mai batang terupong dagang.
Lapa orang ke ngandong
Tak lalu tau beranak?
Iya ga Aki Lang Sengalang Burong,
Bisi mai batu kupak engkinjur lubang.
Nya baru rengai-rengai jaloh nyerarai,
Bala Sengalang Burong ke datai,
Belaboh ngiga ruai.
Ni ruai orang ke lelabi indu gumba,
Ke penanjak ai deras?
Ni ruai orang ke beragok rimpak moa,
Ke penangkap manok bangkas?
Nya baru dua kali rengai-rengai
Jaloh nyerarai,
Sengalang Burong ke datai,
Baru nemu ruai.
Tu baru nemu ruai orang,
Ke pasun jelu nyalak,
Nya ga anak ukoi antu gerasi.
Tu baru nemu ruai orang,
Landai indu landak,
lya ke betenggak betali luji,
Tu baru nemu ruai orang,
Ke tajai indu tajak,
Ngambu diri terebai ka Brunei pulai hari.
Nya baru lentok-lentok langgai manok,
Sengalang Burong ke datai deka dudok.
Nya baru lesit-lesit ujan laboh ari langit,
Bala Sengalang Burong
Ke datai dudok bapit-apit.
Kami enggai enda besendi
Enggau diri sama bela,
Ke digela orang puchok tapang ara,
Ke tumboh dulu dia,
Ke bemunyi kaa-kaa,
Mesan ka bara sempun engkajang.
Kami enggai enda dudok bebandong
Enggau diri sama bela,
Ko Aki Lang Sengalang Burong,
Ke sama baka puchok tapang betenong,
Kena kabong burong duan kenyalang.
Lalu angkat Indai Keling,
Lalu numi Aki Lang Sengalang Burong,
Ngena mangkok berambing bejabong buok.
Lalu angkat Indai Laja,
Lalu numi Aki Lang Menaul Banda,
Ngena mangkok bara-ara maioh berayok.
Nanya ka Ensumbar.
Nya baru tebang batang kayu salumbar,
Nyadoh kitai betuboh, ko Keling,
Belaboh nanya ka ensumbar.
Nama ensumbar nuan deh,
Aki Lang Sengalang Burong?
Nama gelar nuan deh,
Aki Jugu Menaul Tuntong?
Ensumbar aku nadai ditanya ka nuan akan Keling,
Aku tu ke besumbar Rentap Tanah Belinggang Menoa,
Sedan-sedan naban ka bulan Tanggar peranama.
Kadua bali nama aku, Bejulok Mangkok Berambing,
Kena numi Nising,
Ke luput enda ngeleda.
Nama ensumbar nuan deh unggal?
Aku ko Ketupong, Bejulok Sangkoh Agong,
Ngentong di beradong arong dada.
Nama ensumbar nuan deh unggal?
Aku, ko Beragai, Bejulok Perapang Pedang Panjai,
Lempai ka di kerigai rusok rinda.
Nama ensumbar nuan deh unggal?
Aku ko Embuas, Bejulok Bangkong Deras,
Ke bejalai kebas-kebas ngelimpas moa bala.
Nama ensumbar nuan deh unggal?
Aku, ko Kutok, Bejulok Apu Mau,
Ngeretong ka perabong rumah raya.
Au, tadi akan,
Ko Aki Lang Sengalang Burong,
Kita nanya ka ensumbar kami,
Tu kami malas nanya ka ensumbar kita.
Nama ensumbar nuan deh akan Keling?
Ensumbar aku nadai tanya ka nuan aya,
Aku tu ke besumbar Ipoh Kinying,
Dilulap di langgai Batang Maloh,
Ngeruroh ka nyumboh siti nengeri.
Nama ensumbar nuan deh akan Laja?
Ensumbar aku nadai ditanya ka nuan aya,
Aku Laja, Pemunga Disumpit ka langit,
Ngelaboh ka jerit Bintang Terdani.
Nama ensumbar nuan deh akan, Simpurai?
Ensumbar aku nadai ditanya ka nuan aya,
Aku ke besumbar Perapang Pedang Panjai,
Enti dibiau ka sintau kemarau hari.
Nama ensumbar nuan deh akan, Tutong?
Ensumbar aku nadai ditanya ka nuan aya,
Aku ke bensumbar Putan Tujoh,
Pengeluloh Rantong Besi Kemuja.
Nama ensumbar nuan deh akan Ngelai?
Ensumbar aku nadai ditanya ka nuan,
Aku ke bensumbar Bunga Buot,
Kena ngunsut orang ke luput dulu laya.
DENJANG.
Lemambang Nenjang Sengalang Burong (reti nya nenjang Tuai Gawai).
Lapa matahari kitai pagi tu,
Tak nyau pegari mandang tiang?
Lapa matapanas kitai pagi tu,
Nyau mandang idas pakan melintang?
Uji nginsit mimit nuan wai rarity baku tantai,
Uji nyeliah nuan wai,
Selabah pinang tuai,
Enggai ka nadai jalai kami,
Anak Bujang Lemambang Tupai tu,
Minching anak batang temiang kirai.
Lama randa aku udah tepeda ka kita aya,
Ke dudok linga-linga,
Baka kara ke tumboh dili dia.
Kena pangka ka bua angin ngesai.
Lama medong tu aya,
Udah meda kita ke dudok bebandong,
Baka puchok tapang betenong,
Kena kabong burong angkat terebai.
Tang deh anak Bujang Lemambang Ensilup,
Tu tak nyau beati nangi berasai takut,
Sasingkang surut sasingkang bejalai,
Tang semadi aku nembu ka pengawa,
Nempus ka gawai.
Meda bulu pala enggi kita tak nyeregu.
Baka bulu laja dikirai.
Meda tapa kiba enggi nuan aya,
Tak becherengga darah rangkai,
Ke bauh berengut makai utai.
Tang deh lambu aku tu,
Enda tau ngelulu ka nuan,
Ngena jako nyampau dirintai.
Nya alai enti main aku bisi salah,
Nuan anang mantah,
Enggau dilah dabong landai.
Anang nuan ngemalu tudah aku
Di lempedu tangkai kamai.
Nyadi ari sapiak nuan tu aya,
Didenjang Aki Lang Menaul Nyakai,
Ari sapiak didenjang Ketupong seduai Beragai.
Enti baka kitai tu gawai umai,
Nyeridi ka simpuli padi nubai,
Enti kitai ngambi Bujang Rangkang Kirai,
Nemu ga aku ngelengka ka ba nuan,
Tandok rusa ke bejeriga bepampang tigai,
Enggau taring uting babi ngelampai,
Enggau batu gelenggang gumbang begagai,
Batu reba kena wa ka bena pasang lemai.
Laban nuan aya endang ditemu antu Bunsu Selampandai,
Laban jari nuan ke endang sidi,
Nanam simpuli padi nubai,
Isi nuan sakali tibang besai,
Pitak ka nuan padi pulut lemak,
Ke beserak tuntun kerigai,
Nya ke ngasoh rita nuan sadura jauh jelai.
Tang naka nya aku ngelulu ka nuan,
Ngena jako ke betiu maioh berambai.
Laban kitai tu begawai besai,
Mela leka begumba balang begundai,
Ngambi Aki Lang Menaul Nyakai.
Nya alai lengan kanan enggi nuan,
Tak ngenggam genteran sangkoh gansai.
Jari kiba enggi nuan aya,
Teleba ngereda orang ke lela dulu parai.
Nya ke ngasoh diu nuan aya ditemu antu,
Ka saribu maioh datai.
Laban nuan endang dikemata ka Petara,
Ari baroh peranama bulan mingkai.
Laban nuan ke digelar orang Selanjau manok tawai,
Nya alai kaki nuan aya diungki orang,
Enggau ragi benang cherai.
Sayap enggi nuan ditanchang,
Ka orang jimat ubat besai.
Nya baru nuan dikandang Kumang seduai Jawai,
Dikurong Tutong seduai Ngelai.
Pala nuan ditata sida,
Ngena lala nyiur tuai.
Udah nya baru nuan,
Ditepan ka seduai di genturan papan lekai,
lya ka begelanggang ka lampang besi bilai,
Ke malai berurun rampang bungai.
Nya baru seduai iya ngujok nuan aya,
Ngena pelepok bali belulai.
Udah nya baru seduai,
Melam nuan tiga malam,
Nyau chukop tiga lemai,
Nya baru orang nandang ka nuan,
Ka Batang Pahang tebing seberai.
Lalu ditepan ka orang nuan aya,
Ba beritan bangkong panjai,
Ke alai nuan bediri nyandang,
Perapang pedang panjai.
Datai nuan din,
Nya baru nuan betachah bulih mudah,
Ke bedengah rawai tigai.
Siko tangkap diberap nuan bai pulai,
Ke ditepan ka nuan di luan indu berangai.
Datai nuan di seregah rumah panjai,
Nya baru nuan digaga ka orang gelar,
Ke bensumbar Ngingit Lemai,
Ke terebai manggum bukang.
Agi ga nuan digelar sida,
Ngagai pangka Selulut Ribut Ngesai,
Nepat ka landai daan lintang,
Enggau anak Lamba Tapang Bekumbai,
Ke tumboh di seradak ulu sungai,
Siang beserekang malam begulai,
Jadi ka jalai Aki Lang Menaul Nyakai,
Nepat tetai bintang beguang.
Note:
Udah tembu nenjang lelaki, Tuai Gawai lalu miau ka manok, kena ngerah orang ka tanju kadua kali. Tembu nya orang pen lalu bebatak ka pengabang pansut ka tanju.
Udah samoa pengabang terentak dudok di tanju, orang ke nasak lalu berengkah miring. Piring turun tujoh, engkah ka atas tabak tujoh iti, lalu dibaap ngena pua kumbu. Udah nya piring lalu diengkah ba pun tiang sandong, ranyai tauka nama bukai, nitih ka nama gawai nya. Udah nya sekeda piring digantong ba ujong tulang perabong rumah ari setak-setak. Leboh orang miring, lemambang ke nimang antu pala mai pala pansut ka tanju, munyi ba pun jerita tu tadi. Udah nya pansut ga lemambang sabengkah ke nimang kenyalang, mai gambar kenyalang pansut ka tanju. Pala ke udah ditimang lemambang lalu engkah ka atas chapan, ke lalu dibandong enggau gambar kenyalang, engkah ka lemambang semak nya.
Udah nya orang lalu begendang rayah enda ngena telian agi, ka dikena bala raja berani berayah berandang jalai melit tiang gawai enggau pun sabang, tiga kali besundang. Udah tembu berandang jalai, bala bujang berani lalu angkat berayah, ke dikumbai ngelalau. Udah tembu nya baru orang ke tuai diasoh berayah ari pupu buah rumah.
Udah tembu berayah, nya baru orang ke nasak nya nyampi ngangau ka Aki Lang Machau ari tisau langit gadong, ngangau ka antu gerasi ari tisi langit gemuong, awak ka sida datai ngabang, datai masang, datai makai, datai nandai ngagai gawai, ngagai pengawa anak Dayak ke enda jena nguan menoa. Leboh nyampi tu jari orang ke nyampi nya lalu nabor ka beras kuning ngagai menoa munsoh ngena sumpah, awak ka munsoh alah bunoh, alah tempoh, alah kayau, alah pulau, laban orang ke begawai. Sekumbang ke nyampi tu, orang begendang puting beliong lalu ditambah ka enggau gendang ketebong. Bulu pegu orang ke ninga gendang tu nyau nyeregu. Kabuah pia, laban leboh maia nya antu lulu enggau Petara tentu bisi ngabang gawai.
Tembu nya, baru orang lalu nyibor enggau bempa ka pemakai maioh macham di tanju, datai ka makai manok mata. Nyau kepuas orang udah berami, nya baru lemambang ke nimang antu pala enggau gambar kenyalang mai antu pala enggau kenyalang ngena leka timang pulai ari tanju. Udah nya sida lalu mai antu pala enggau kenyalang mupu. Leboh mupu tu, antu pala tinggal di ruai, tang gambar kenyalang lalu dibai lemambang ka bilik. Leka pupu sida munyi ke ditulis ba pun tadi.
Tembu nya, baru Tuai Gawai miau ka manok kena madah ka pengawa di tanju udah tembu. Pengabang pen lalu berengkah mulai ka diri ka dalam rumah baru.
Nyadi lemambang ke mengap ka gawai lalu bedenjang, nenjang indu munyi tu:
Lantang Aki Lang tu lama udah,
Datai di Batang Paku lelanji.
Tak nyau penat meh tu di urat kaki,
Ke bediri ngimbai tiang.
Lantang Aki Lang Sengalang Burong tu,
Lama udah datai di Batang Paku matong,
Tang lalu nadai tepeda,
Ka indu pun pengawa Baroh kurong perabong,
Enggau iya dudok Bebandong makai pinang.
Tu baru iya nyau bisi nampai,
Indai duan burong kenyali,
Ke begamal linga-linga, Lenggi-lenggi,
Ke disadang iya ngelua ka,
Sapi buah belili ke melili moa lubang.
Tu baru medong iya nyau tetampai,
Ka Indai duan burong tiong,
Ke linga-linga renjong-renjong,
Ke disadang iya ngelua ka,
Upong balong lawang.
Nya alai uji nginsit mimit nuan,
Deh wai rarit baku tanggong.
Baka ke enda masa moa
Kita baku temaga disalin China Tanah Shantung,
Baka ke enda nabi kita deh kandi pinang ipong.
Enggai ka nadai jalai kami
Anak bujang Lemambang Kuang Kapong,
Kami ke minching batang temiang buloh laung,
Mansang nenjang kita ke reringang dudok bebandong.
Lama randa aku udah meda kita,
Ke lelinga dudok bebandong.
Kita ke sama lenggi-lenggi,
Baka kayu sawi tumboh di ili ujong tanjong.
Kita ke sama ringang-ringang,
Baka puchok tapang undang,
Wan idang madu nyengkong.
Tak mua penakut meh,
Anak Bujang Lemambang Ensilup tu,
Bejalai sasingkang surut sasingkang nyurong.
Tak asai ke lembau bejalai meh,
Anak bujang Lemambang Tangga Lulai,
Berindik di tikai tudong long.
Tang semadi aku nembu ka pengawa,
Aki Lang Sengalang Burong,
Niri ka chandi tiang sandong,
Tang deh lambu tu enda tau ngelulu,
Ka nuan ngena jako nyampau di-itong.
Tinda tu enda tau ngara jerita,
Enggi nuan ke sedura jauh ngelambong.
Nyadi ari sapiak nuan tu,
Didenjang Indai Kachendai Bepantak Jirak,
Endu Dara Sentaba Balun Kupak,
Nya ga bini Aki Lang Sengalang Burong.
Nyadi ari sapiak nuan,
Didenjang Endu Dara Tinchin Temaga Bini Ketupong.
Ka-empat tu anak bujang Lemambang Kuang Kapong,
Ke sama bebandong dudok bedenjang.
Enti kitai tu begawai Ka semilu batu anggong,
Enti kitai nyeridi Ka simpuli padi nibong,
Ngambi Raja Simpulang Gana,
Ke berumah baroh peranama bulan kembong,
Nemu ga aku ngelengka ka nuan,
Tandok rusa ke beperiga bauh nyelundong.
Nemu ga aku meri nuan taring uting,
Lunchik juring babi kepong.
Nemu ga aku meri ngagai nuan,
Semilu batu gelenggang gumbang besabong.
Nemu ga aku meri nuan batu bena,
Ke dipangka ka jerua pasang nyurong,
Ke ngasoh jari nuan tebekan,
Di tangan tunjok ujong.
Enggau ngasoh jari nuan sidi,
Nanam simpuli padi nibong.
Nya naka aku ngelulu ke nuan tunga kia,
Ngena tempenga ujong dabong.
Tang deh laban kitai tu begawai besai,
Ngambi Aki Lang Sengalang Burong,
Laban kitai tu niri ka chandi Tiang sandong,
Enda aku nusoi jerita nuan,
Ke dara benong lempong.
Aku enda ngenang jerita nuan,
Leboh ke agi dibaan ka orang,
Genturan papan simpong.
Laban gumi nuan wai nangi udah belaki,
Udah bisi kunsi saum kibong,
Laban jayak nuan wai menginak,
Udah bisi telesak anak diumbong.
Semina aku nusoi mimpi nuan,
Leboh nuan ke tindok lelanji,
Dikurong kachi setera gadong.
Leboh nuan ke bebungkur,
Ngena petabor ampang belumpong.
Dia nuan ke bemimpi bejalai,
Niki menyaung tuchong bukit Santubong,
Betemu enggau adi Pungga
Seduai Endu Adi Tutong,
Ke mai nuan besambi tapa,
Jari kiba tunjok ujong.
Nya ke ngasoh randa nuan,
Tau belaba ka ai lia,
Di pala dulang midong.
Udah nya bemimpi nuan baru,
Leboh nuan ke tindok,
Di genturan papan rasok,
Asai ke bejalai niki ka tuchong,
Menyaung bukit Sadok,
Alai nuan betemu enggau bini Aki Ungkok,
Ke mai nuan besilih tunjok,
Ke ngasoh nuan tau nyulok
Cherebok nyiur nyintong.
Nya alai pagi hari,
Tak lalu ketawa nuan wai,
Nelenga ka rasa ujong dabong,
Bejako nuan enggau sida,
Memangku karong kerubong,
Mai iya muntang tengkebang,
Ampang belumpong.
Tak lalu ditegi ka seduai kenyau ari pagi,
Enda datai ka lemai sabong lindong,
Alai enggi nuan tak lalu belengka,
Ari belia bandir midong,
Enggau lalu tebabak
Ari turak buloh laung.
Nya alai tak lalu tembu pua nuan wai,
Ke genara mansau radu,
Neladan langgu bunga ketunsong.
Jerit iya ngenjing nadai nginsit mimit sama begempong.
Gambar tengah pua nuan nadai nyalah,
Neladan gambar gajah,
Ke bejuntah dua betuntong.
Punggang pua tengkebang,
Enggi nuan wai asa ngadang,
Ngambi gambar Bajau lelang,
Ke timpang berang nadai punggong.
Puting pua sementing,
Enggi nuan wai ining,
Ngambi gambar Manang Iling,
Ke tau merening malik ngenong.
Tisi bali menyeti,
Enggi nuan wai nangi,
Ke manah mati,
Ngambi gambar antu gerasi,
Ke begamal lanji-lanji,
Ke bediri sabong lindong.
Nya alai punggang bali tengkebang
Ampang belumpong enggi nuan,
Enda disadang nuan luya ngapa,
Enti enda dikena temuai datai maioh betugong.
Enggau disadang kena nuan,
Nyerayong leka begumba balang bedabong,
Ke ulih Aki Lang Sengalang Burong,
Ari kebong langit ngeruang.
Nya baru emperingat ngentun nyayat,
Nyerangkap di tungkat anak lemambang.
Tu baru anak bujang Lemambang Ingkat,
Deka ninggal ka ubat minta sabang.
Tang enti kita enda meri,
Enda ga kami ringat,
Enti meri, kita dipuji kami nelap,
Kenang lemambang.
Enti nuan nyau penat wai,
Anang nuan guai angkat nyingkang bejalai,
Enggai ka ngemalu tudah aku
Di lempedu tangkai kamai.
Nyadi tadi aku udah ninggal ka nuan,
Taring uting babi ngelampai,
Tadi aku udah ninggal ka nuan,
Tandok rusa ke beperiga bepampang tigai.
Tadi aku udah ninggal ka nuan ubat,
Serangkap genap saribu gulai.
Tu baru anak lemambang minta sabang,
Ubat pandai ngagai nuan wai,
Tang lambu nuan anang enda sinu,
Ninga jako lemambang siko,
Ke betiu nyampau dirintai.
Anang nuan enda ngenang,
Ninga tandang anak lemambang,
Tu nimang nuan,
Enggau penyambang dabong jurai.
Lama anak bujang Lemambang Empeliau,
Tu udah rangau-rangau karau nyebut utai.
Tu baru aku ngelengka ngagai nuan,
Batu gomala ka segenda panggum tupai,
Enggau batu bingka lia pulai.
Nya baru aku meri nuan batu ubat jampat,
Batu pukat empelawa melai.
Ditambah aku enggau batu singap
Tekuyong pantai.
Tu baru anak bujang Lemambang Tupai,
Minta sabang ubat pandai ngagai nuan wai,
Anak pesalin tinchin bekawai,
Enggau perecha setera mumbai.
Enti sabang ubat padi ari nuan,
Aku enda minta laban aku udah meda
Singkap pinggai pemakai,
Enggau perenchit ringgit bungai.
Tang sabang ubat pandai,
Anak lemambang tu nadai udah nentang,
Enggau bulang mata nampai.
Nya alai enti nuan malu nyua ka wai,
Ngena tapa jari megai,
Enti nuan malu masok,
Ngena tunjok jari pemakai,
Asoh iya menchebok dalam mangkok,
Ke belubok dalam tigai.
Asoh iya semetak ninggang chapak,
Ke lelidak atas tikai.
Tang enti iya ke ulih nuan meli,
Deh wai nangi lebu semadi,
Ngena simpuli padi nubai,
Ke ulih sida mengua
Karong mengandai nuan,
Ukai ga aku enggai nerima iya
Enggau tapa jari pemegai,
Tang aku minta iya
Ke diberi peruji ati
Ambai lalai nuan menya,
Ke ngama nuan di rasa papan lekai.
Ke deka ngelumu ka nuan
Di jelemu rampang bungai.
Uji geran ka nuan tu ila wai ngidan,
Dalam bungkan mua pemesai,
Kunchi iya ila ambai ati,
Dalam peti ke menyanyi dua berimbai.
Nyangka nabat taun baru ila
Kita bisi begawai,
Niri ka chandi tiang ranyai,
Lak ka bisi kena nuan nyabang ubat pandai,
Enti nuan nadai ukai enda malu,
Nuan ila di lempedu tangkai kamai,
Dipinta sida anak bujang Lemambang Tupai,
Ka sabang ubat pandai,
Anak pesalin tinchin bekawai,
Enggau petampang gelang alai.
Ukai enda sabentok ila,
Dibai Aki Lang Menaul Nyakai pulai,
Ka selepai langit landai,
Baka bingkai gelong tibang,
Sabentok dibai anak bujang lemambang,
Tangga Lulai pulai,
Ka tinting panjai,
Redai tangkai jila isang.
NGAMBOH.
Nya baru jayoh-jayoh betebang ipoh,
Nyadoh kitai betuboh deka ngamboh.
Sapa tuai tau diasoh ngamboh?
Uji aku,
Ko Manggang bujang bebulu ati.
Uji aku
Ko antu Inu Setuak Tui.
Sapa kitai tau muput?
Uji aku, ko Minggan,
Datai ari engkeleman bulan perenching.
Uji aku, ko Minggat,
Datai ari kilat jampat menyeling kuning.
Sapa kitai tau nyepoh?
Uji aku, ko Antu Tinggi,
Ke mengeli gasang-gasang.
Uji aku, ko Baketan Tunggal,
Tujoh jengkal ruang belakang.
Nama utai ka puputan kitai?
Uji luntang ka sida,
Di Batang Langgai Kayan!
Nama utai ka teladok kitai?
Uji ambi ka keruntok lama jeman!
Nama utai ka lelabu kitai?
Uji ambi ka gulok buok buban!
Nama utai ka siong kitai?
Uji ambi tulang rekong kaban Kejaman!
Nama utai ka sepit api kitai?
Uji ambi ka jari tampong lengan!
Nama utai ka tempaan kitai?
Uji ambi ka paah tampong pelapetan!
Nama utai ka tukul kitai?
Uji ambi ka siku tampong dekuan!
Nama utai ka dulang kitai?
Uji ambi ka perut raya lama jeman!
Nama utai ka ai kitai?
Uji panjah ka darah anak Punan!
Nama utai ka arang kitai?
Uji ambi ka mata anak Baketan!
Nya baru udah sedia perengka puputan,
Nya baru penyadi ka api puting lumutan.
Nya baru Minggan muput,
Datai ari engkeleman bulan perenching.
Nya baru Minggat muput,
Datai ari kilat jampat menyeling kuning.
Peda tak kesut-kesut ngasoh api padam,
Lapa asap tak enda melap nudong puputan?
Uji ganti orang ke muput!
Lalu angkat antu chungkir kaki mesai letan,
Angkat antu tinggi ke mengeli Girau-Gerawan.
Nya baru nyirap batu kulat,
Ulih sirap sadaun chapan.
Lalu jamah iya batu getah,
Ulih nyamah di lampong pingan.
Nya baru menyadi ka api mau deram-deram,
Lalu puput lengka enggi antu chungkir kaki,
Munyi pama ngalun kerangan.
Nya baru iya muput banti-anti,
Munyi memadi mesan ka ujan.
Peda tak chinang besi undang,
Melakang ketam.
Peda tak nelesak besi lambak,
Baka tambak bunga tanam.
Peda tak bebungai besi bilai,
Lalu terebai kiba kanan.
Nya baru nanggong besi andong,
Baka ke nanggong adong anak ikan,
Lalu dilempai ka atas tempaan.
Nya baru tenchang tatok iya,
Munyi tebok belatok nerantang daan.
Lalu tenchang nunda raja dagang,
Ke nenchang punggang puting beritan.
Sakali mibit tetarit mesai chapan,
Sakali matak peda tebatak manjai lengan.
Lalu merenchit besi suit,
Ngerampit Ukit kaban Punan.
Lalu merenchit besi lungga,
Kena Kayan Uma Nyipa parai danjan.
Lapa kamboh nuan tak enda manah,
Lapa kamboh nuan semina ngudah?
Lalu tibar ka dalam dulang,
Ko antu chungkir kaki mesai leletan.
Nya baru tebang batang enselua munda,
Uji nyadoh nuan betuboh belator ngama.
Lalu gama tetemu ka geraji,
Kena anak mensia ngeripit saap moa basong.
Digama baru nemu lungga,
Kena anak mensia ngerasa lubang idong.
Nya baru tetegu ka duku besimpong ujong,
Nya baru nemu duku naban ka jabong,
Nya baru nemu panyun puting beliong.
Nya baru ruyah-ruyah betebang birah,
Badu kitai ngamboh,
Nyadoh ka tuboh belaboh ngansah.
Ansah sudu di pegu sampai ka rekong,
Ansah di paah tampong ka punggong.
Nya baru jayoh-jayoh betebang ipoh,
Nyadoh ka tuboh berengkah nyepoh.
Lalu sepoh sayat
Di urat nyerenang gadong.
Lalu sepoh kuning
Baka siring tangkong burong.
Lalu sepoh rendam
Awak ka tan ngentong di bungkong.
Ngiga Tanah.
Lalu ngiga tanah Bujang Pedang,
Ka menoa Malaya landai,
Dia iya nemu tanah manah alai bumai,
Ba kepit sungai dua bepampang.
Lalu datai di menoa ulu Bentong,
Dia iya nemu tanah
Langgong ditampong muang.
Udah meh kitai tu bulih tanah,
Ke manah alai bedandang.
Kitai beburong ka sabut,
Ke luput dinihari,
Kitai beburong ka antu,
Ke nyabak dui-dui.
Kitai beburong ka Belang Pinggang,
Bejuntah daai,
Kitai beburong ka antu tinggi,
Ke mengeli jarang gigi.
Tebang petai di langgai sungai,
Nyadoh kitai betuboh mupok bejalai.
Lalu angkat Bujang Pedang,
Ngerimbas babas puting munggu,
Lalu terimbas ka ruai indu,
Ke belanggu tating pending.
Lalu angkat Bujang Pedang,
Nebas babas ditanah emperan,
Lalu terimbas ka jelu jugam,
Lalu dipadah iya ngagai ambai lalai iya,
Peda tak anak Kayan,
Ke belengan begelang siring.
Tebang batang kayu gerunggang,
Nyadoh kitai betuboh berengkah nebang.
Lalu angkat Bujang Pedang,
Nebang batang kayu mikai,
Tang tak tetebang ka rumah Kayan Uma Timai.
Tundan tatok enggi iya,
Tau alai tindok dua berimbai.
Tundan para enggi iya,
Mesai dampa langkau umai.
Lalu pantap ka iya beliong lajong,
Naka pemesai,
Peda tak lalu rebah batang kayu mikai,
Ninggang seradak punchak lebak ulu sungai,
Naban ka puan jelu besai.
Peda kerigai iya laiu merundai,
Baka suran papan gasing.
Nya baru tebang petai pedalai rambai,
Nyadoh kitai betuboh bebai pulai.
Lama kitai tu udah belanggang ka rebaan,
Uji kita menantu aku saribu ngabas rebaan.
Lalu angkat Ketupong,
Datai iya ba tanah punchak lebak,
Dia iya meda kayu dadak.
Kulit udah tepanchit abis ngelansak,
Baka sida endu dara biak,
Ke tindok jenak lalu telanjai.
Lalu bejalai iya ka tanah ngaki bukit,
Meda kayu janit nadai agi kulit,
Baka sida endu dara mit,
Tindok singit galai-galai.
Enti rebaan kitai udah mansau,
Ko Aki Lang Sengalang Burong,
Tebang bu menalu nusu,
Nyadoh kitai betuboh belaboh nunu.
Lalu angkat Ketupong,
Mai sempun buok galong,
Enggau punggang ampang belumpong,
Lalu penyadi ka iya api
Di puting ujong tanjong,
Peda asap tak melap nudong kampong,
Batang nyau abis beluntang nadai bepapong.
Peda kelatan nyau baka kaban pipit itong,
Amau burak baka lemak babi kampong,
Tuga nyau baka pala jelu rasong.
Asap ke melap nyau nyerangkap,
Ka menoa China tanah Shantung,
Ke ngasoh sida mati nyerungkong,
Ke bebandong dudok nyeringgang.
Nya baru tebang simun mutun bedaun,
Nyadoh ka tuboh ngerara ibun.
Lalu bejalai Bujang Pedang,
Ka tanah matah landai,
Tetemu ka ibun jelu besai,
Ke lalu dipadah ka ngagai
Sulu ati ambai lalai.
Nama nya ukai ibun jelu besai
Deh ambai wai,
Nama nya begamal baka Sipai,
Ke bebuok panjai merundai nurun kening.
Nya baru tebang lensat merabat di urat,
Nyadoh ka tuboh berengkah nyulap.
Lalu nyulap rigena leka mata anak Punan,
Nyulap ngena mata anak Kayan.
Nya baru tebang batang kayu salumbar,
Nyadoh kitai betuboh belaboh nugal.
Lalu angkat Bujang Pedang,
Ka tanah matah landai,
Dikentudi ka peruji ati ambai lalai iya,
Ke nangkin selok sundai alai.
Peda tak lalu bekuing endu dara kering,
Enggau billing jari megai,
Nanam jeluan padi nubai,
Lalu tambah iya enggau leka mata anak Sipai,
Lak ka iya enda nemu jalai tunga orang.
Nya baru tebang simun mutun bedaun,
Nyadoh kitai betuboh belaboh mantun.
Lalu mantun ba tanah matah landai,
Lalu muai rumput rubai.
Lalu tinggang ngagai Kayan Uma Timai,
Lak ka sida mati di umai luar bedandang.
Nya baru rengkong-rengkong
Tajai di kampong,
Nyadoh ka tuboh kitai ngempong.
Lalu angkat Aki Lang Sengalang Burong,
Ngambi rajut selulut danan kampong,
Lalu ditanchang iya,
Enggau belembang lambar ubong,
Nya ke ngasoh sida
Di Batang Kayan matong,
Parai kejong mati kangkang.
Lalu bai kitai pulai,
Leka begumba balang bedabong,
Ko Aki Lang Sengalang Burong,
Disimpan gantong kitai ba bengkong,
Lak ka berayong atas bedilang.
Enti pulai kitai ngetau,
Ko Aki Lang Nyakai,
Leka begumba balang begundai,
Dibai kitai pulai
Ka peretang rumah panjai,
Lalu digantong baroh pemanggai,
Enggau lalu ditusok melit ruai,
Lak ka merundai kitang-kitang.
MULAI KA SEMENGAT.
Nya baru riu-riu mambong di batu,
Nyadoh ka tuboh mulai ka semengat antu.
Bunsu ikan pulai ka tugong rau,
Raja baya pulai ka lubok dalam saribu.
Keling pulai ka Tinting Kaling Alu,
Sengalang Burong pulai ka kebong Langit lelendu.
Nya baru pitak tak kakebak mantang di belakang,
Nyadoh kitai betuboh mulai ka semengat lemambang.
Anak bujang Lemambang Nendak,
Pulai ka pun kemantan tambak,
Ke begusak diguyang gumbang.
Anak bujang Lemambang Luong,
Pulai ka bungkong tebelian ngandong,
Munyi ketebong ngena terantang.
Nya baru chuat-chuat bunga lensat,
Pechal Buat Lemambang Tupai.
Tu baru nyadoh kitai betuboh,
Mulai ka semengat kitai.
Pulai kitai samoa-moa,
Niti sentali arong jalai.
Nya baru datai ba lubok,
Alai rnandi pulai lemai.
Nya baru nepan ba jamban Bunsu Selampandai.
Nya baru bejalai,
Nuju peretang ruma.h panjai.
Lalu tama ka bilik baik,
Baka gilik tasik Nanga Brunei.
Nya baru kitai nyimpan diri,
Dalam pelawan benda rawai.
Lalu ditaap enggau keriring Guong besai.
Lalu dikerabat enggau kawat Panjai tigai.
Nya baru kitai nangga ujan nyala,
Ke nerata laboh bekaberai.
Nya baru nyelapat lubang kilat,
Ngelambai lemai.
Nya baru mampul lubang guntur,
Ke temepur inggar begagai.
Nya baru kitai niki
Ka lenggi Rabong Gegiai,
Gayu kitai, ko antu,
Gerai nyamai, ko Selampandai.
Note:
Udah tembu lemambang mengap, Tuai Gawai miau ka manok kena madah ka gawai tembu.
Udah tembu gawai samoa pengabang pulai magang ka rumah diri. Antu pala ke dikena maia gawai digantong ba endor sida empu baru, lalu pia mega kenyalang lama dianjong baru ngagai balai iya empu baroh perabong di sadau.
Samoa antu pala enggau kenyalang lama ke dibai pengabang ari rumah bukai mega dibai pulai magang leboh tu.
Nyadi enti gawai nya Gawai Kenyalang, gambar kenyalang ke baru agi meruan dituat ka ba puchok tiang di tanju, datai ka tujoh hari lepas gawai. Pia mega orang empu rumah agi diau tujoh hari nya masa gawai sida. Sida gendang rayah tiap sabong petang. Terubah tiga telian, udah nya lima, udah nya tujoh, udah nya tiga baru, udah nya lima, udah nya tujoh, lalu lemai pengabis tujoh baru.
Nyadi pagi orang nurun ka kenyalang ari tiang, sida begendang tujoh renggat baru. Tiang didiri ka orang empu rumah ba kaki tangga ngalih ari ulu. Sabang gawai pen ditanam semak nya mega.
Abis
Originally researched, written and published by Late Benedict Sandin, Published by Borneo Literature Bureau, 1971.
Re-compiled for publication in the weblog by Gregory Nyanggau Mawar, to preserve the cultural heritage of the Iban people of Borneo, 14th March, 2007.
Amat ka bida gawai burong ngau gawai kenyalang tu semina nuatka patong kenyalang ba tian chandi ba ujong gawai kenyalang nyak? Alu atur cara gawai, leka pengap ngau tuju kedua-dua gawai tu sama aja kini?
“Nyadi enti gawai nya Gawai Kenyalang, gambar kenyalang ke baru agi meruan dituat ka ba puchok tiang di tanju, datai ka tujoh hari lepas gawai. Pia mega orang empu rumah agi diau tujoh hari nya masa gawai sida. Sida gendang rayah tiap sabong petang. Terubah tiga telian, udah nya lima, udah nya tujoh, udah nya tiga baru, udah nya lima, udah nya tujoh, lalu lemai pengabis tujoh baru.
Nyadi pagi orang nurun ka kenyalang ari tiang, sida begendang tujoh renggat baru. Tiang didiri ka orang empu rumah ba kaki tangga ngalih ari ulu. Sabang gawai pen ditanam semak nya mega.”
Manah amat